مدرسه غياثيه خرگرد

غياثيه خرگرد در مجاورت روستاي خرگرد در 5 کيلومتري خواف بر سر راه تايباد نزديکي افغانستان واقع شده است . اين مدرسه تاريخي از جمله ابنيه چهار ايواني و آجري است که در زمان شاهرخ تيموري به سعي پير احمد خوافي به سال 848 ه . ق ساخته شده است.

اين مدرسه از مهمترين و زيباترين بناهاي ناحيه شرق ايران و منطقه خراسان است . و هنرمند ترين معماران آن زمان يعني استاد قوام الدين و غياث الدين شيرازي آنرا ساخته اند . زيبايي و استحکام بنا به گونه اي است که اميد مي رفته قرن ها ي متمادي مرکز پر جنب و جوش تعليم و تربيت باشد اما شرايط خاص آن روزگار مجال چنين مرکزيتي را به غياثيه نداده بود , با اين صورت اگر چه مدرسه اکنون بيش از پانصد و پنجاه سال عمر دارد اما عمر مفيد آن چندان نپاييد . علت اينکه غياثيه زود از مرکزيت علمي بيرون رفت , اين بود که اين مدرسه توسط يک سلطنت سنّي ساخته شده بود و بعد از 60 سال که شيعه مسلط شد و صفويان قدرت را به دست گرفتند, شاه اسماعيل متوجه خواسان شد و 70 تن طلبه و مدرس غياثيه را عرصه تيغ تعصب خود نمود . شايد اين منبع راست نباشد ولي به هر حال مدرسه غياثيه ديگر نمي توانست به شکل قديم خود رونق داشته باشد و جايي براي خود در عالم دانش و فرهنگ باز کند

باني مدرسه چنانچه که قبلاً اعلام کرديم غياث الدين پير احمد خوافي وزير شاهرخ تيموري است اين مرد در طول 40 سال که شاهرخ از سر حدختا تا نواحي روم سلطنت نمود , صاحب اختيار بود و بعد از کناره گيري از وزارت به طواف بيت الله الحرام رفت و درمراجعت زندگي را بدرود گفت. معماران مدرسه غياثيه , غياث الدين شيرازي و قوام الدين شيرازي و اين دومي هنرمند قابل و چيره دست و خلاقي بوده است که آثار زيباي ديگري هم به گنجينه هنر معماري ايران پيشکش کرده است . از جمله مسجد گوهر شاد مشهد , مزار قوام الدين شيرازي در خرگرد خواف است.

اهميت هنري مدرسه در حدي است که محققان معروف غربي چون هرتسفلد , سايکس و برنارد اوکين و گرابار در مورد آن به تحقيق پرداخته و از کتيبه هاي آن نسخه برداري کرده اند . نماي داخلي ايوان ها مقر نس هاي گچي جالب توجهي را در خود دارند. در چهار زاويه بنا چهار اطاق با سقف گنبدي دو پوشه ساخته شده و با کاشي هاي معرق و مقرنس گچي تزيين يافته است . دو اطاق زاويه شمال شرقي و شمال غربي بزرگتر از ساير حجره ها و با سقف هاي شبکه بندي شده بسيار زيبا به احتمال زياد به عنوان مسجد مدرسه و مجالس وعظ و بحث استفاده مي شده است از اره ايوان ها و حجره هاي طبقه همکف از سنگ هاي مرمر با اشکال جالبي ساخته شده و اکثر سنگ هاي مرمر آن غارت شده است.

از شبستان سمت راست براي مسجد و شبستان سمت چپ براي اتاق مدرس و استادان استفاده مي شده است . ديوارهاي صحن داراي کاشي است و روي ايوان هاي وردي داخلي ( انا فتحنالک ) و ايوان روبروي آن سوره الرحمن و ايوان سمت راست سوره قيامه و ايوان شرقي (چهارم) سوره دهر باخط ثلث کتيبه شده است.البته بايد توجه داشت که قسمت اعظم اين کتيبه ها از بين رفته است . نوار دور ميانه حجرات مدرسه جمله هاي لا اله الا الله , الحمد الله , توکلت علي الله ربي ديده مي شود . نماي خارجي مدرسه کاشي کاري شده است و داخل برخي از طاق نماهاي خارجي آن جملات الله و محمد بارها تکرار شده است . دو برج تزئيني در ضلع شمالي احداث شده که تزئينات سنگ مرمر و کاشي آن از بين رفته است کلاً تزئينات بنا شامل کاشي هاي آبي , کبود و سنگ مرمر مي باشد.

چون مدرسه در اثر عوامل طبيعي چون زلزله , بادهاي تند و و فرسايش طبيعي و گرمي هوا و غارت اشياي قيمتي توسط روس ها تخريب شده در سال 1316 تعميراتي در آن صورت گرفته است